Monday, May 23, 2022, 3:51am

Mga Bikolnon sa Unibersidad kan Santo Tomas, 1883-88

Published on Sunday, August 09, 2020, 9:08pm

Kan nagsusurat pa ako nin MA tesis manungod ki Jose Maria Panganiban, pabalik-balik ako sa Archivo de Universidad de Santo Tomas (AUST) sa Miguel de Benavides Library para magkalot asin magbasa nin mga primaryang burabod manungod sa buhay estudyante kan nasambit na propagandistang Bikolnon. Saro sa kagayunan nin pagkondusir nin pagsaliksik sa artsibo iyo an oportunidad na makahanap nin mga datos na dai mo man talaga kaipuhan sa tesis, alagad pwedeng magamit sa ibang proyekto o papel sa puturo. Kun dai man, sinisimbag kan siring na mga datos an mga kahaputan na haloy ng nagpupurisaw-isip sa mga tawo. Kun minsan pati, dai man tinutuyong mahanap an mga ini—kapaladan kumbaga! Manunumpungan mo na saná sa mga binabasang burabod dangan tuninong na mapapakurahaw sa kairaruman nin buot. Kinikilig an mga historyador sa siring na ekspiryensya.

Sa kadakulan nin dokumento sa koleksyon nin AUST, saro an Libros de Matriculas de Facultad sa mga binasa ko. Digdi nakasurat an mga pangaran nin mga estudyante, an saindang edad, sagkod ginikanan. Mahihiling man sa librong ini kun ano an mga kurso na pig-atendiran ninda, an saindang mga propesor, mga grado, asin iba pang mga obserbasyon, arog na saná halimbawa kun an estudyante nagpasar sa eksam o kaya natawan nin lisensya o dai. Sa madaling sabi ini an katumbas kan mga student records na yaon sa Office of the University Registrar ngunyan. 

Digdi ko man naaraman na si Panganiban, na kinokonsiderar nin iba na bayani o “Bikolanong propagandista”, nagpuon nin pagklase nin medisina sa siring na Unibersidad kan 1883. Alagad dai nya ini natapos nin huli ta nagdakit sya sa Unibersidad nin Barcelona para ipadagos an saiyang pagklase. Kan sinirip ko saru-saro an mga taon-akademiko na yaon sa Santo Tomas si Panganiban—puon sa saiyang Ampliacion o prepartoryong mga kurso sagkod sya naghali kan 1888—nariparo ko na kadakol estudyanteng gikan sa Kabikulan na nagkaklase nin medisina, abogasya, sagkod parmasya sa Unibersidad. (Mahalagang girumdumon na yaon pa sa Intramuros an UST kaidto. 1920s na sana sinda naglipat sa Sampaloc). Binilang ko sinda gabos asin kun susumahon, igwa nin 24 na mga estudyante gikan sa Kabikulan kan yaon sa UST si Panganiban—11 haling Albay, 8 haling Camarines Sur, sagkod 5 haling Camarines Norte. (Girumdumon na an Sorsogon parte pa kaidto kan Albay). 

Uya an saindang mga bio-sketches sa mga masurunod na tabla:

Tabla 1. Mga Bikolnon sa Facultad de Medicina, 1883-88.

PangaranGinikanan
Bernardino Monreal Daraga, Albay
Eladio Anson y AlceraCagsaua, Albay
Felipe Tomas y Rodriguez Daraga, Albay
Severo Tomas y RodriguezDaraga, Albay
Jose Ma. Panganiban y EnvergaMambulao, Camarines Norte
Justo Lucban y RillesLabo, Camarines Norte
Jose Abella y CalolongNueva Caceres, Camarines Sur
Severo Patrocinio y MendozaSan Jose, Camarines Sur
Ginikanan: Libros de Matriculas de Facultad de Medicina, AUST.

Tabla 2. Mga Bikolnon sa Facultad de Jurisprudencia (Abogasya), 1883-88.

PangaranGinikanan
Angel Camara y GalarosaGubat, Albay
Tiburcio Siguenza y CerdeñaLibon, Albay
Patricio Baylon y SottoPilar, Albay
Ignacio Garcia y LopezSorsogon, Albay
Cayetano Lucban y RillesLabo, Camarines Norte
Ramon Pimentel y CamposDaet, Camarines Norte
Severino Balce y ObusanIndan, Camarines Norte
Ludovico Arejola y PadillaNueva Caceres, Camarines Sur
Mariano Abella y IsaacNueva Caceres, Camarines Sur
Pedro Leonen y OsorioNueva Caceres, Camarines Sur
Tomas Arejola y PadillaNueva Caceres, Camarines Sur
Ginikanan: Libros de Matriculas de Facultad de Jurisprudencia, AUST.

Tabla 3. Mga Bikolnon sa Facultad de Farmacia, 1883-88.

PangaranGinikanan
Agustino Samson y Solano Camalig, Albay 
Norberto Trinidad y Espina Daraga, Albay 
Ramon Alvarez y ValenzuelaAlbay, Albay
Anselmo Ventura y GomezNueva Caceres, Camarines Sur
Tomas Prieto y AntonioNueva Caceres, Camarines Sur
Ginikanan: Libros de Matriculas de Facultad de Farmacia, AUST.

An iba sa mga pangaran pamilyar, mantang an iba obskuro o dagos nang nalingawan. 

An iba sainda nakatapos nin pagklase asin nagawadan nin lisensya kan Unibersidad, arog ni Tomas Prieto na nagin parmasyutiko o ni Tiburcio Siguenza na nagin abogado, mantang an iba man naghali para magdakit asin magpadagos nin pagklase sa Espanya. Igwa man nin mga dai pinalad makapasar sa eksaminasyon kaya dai nagawadan nin lisensya arog ni Severo Patrocinio y Mendoza, tubong San Jose, Camarines Sur. Kan taon-akademiko 1884-85, kan sya nasa ikaanom na taon na sa medisina, suspenso an nakua nyang grado sa examenes ordinar, o itong inaapod ngunyan na revalida. Buót sabihon kinaipuhan nya mag-remedial exam o examenes extraordinar. Dawa natawan sya nin saro pang pagkakataon, dai nya man giraray pinasaran ini. Naghali sya sa Santo Tomas na dai nagawadan nin lisensya. Puon kaidto, haros dai ta na nadangog an pangaran nya sa kasaysayan.

An iba sa mga estudyanteng ini hali sa prominente o prinsipal na mga pamilya kan Kabikulan. Arog na saná halimbawa ni Agustino Samson kan Facultad de Farmacia na gikan sa mga Samson kan Albay o kaya ni Mariano Isaac Abella asin Jose Abella Calolong na gikan sa saro sa mga buena familia kan syudad kan Nueva Caceres, siring man kan magtugang na Lukban, Justo asin Cayetano, kan Labo, Camarines Norte. An iba man sainda mga kapista (o mga iskolar) na pinaklase nin mga pading Vincenciano kan Seminaryo kan Nueva Caceres. Sinda Panganiban kan Mambulao, Camarines Norte sagkod Tomas Prieto, na saro sa kinseng martir kan Bikol, mga halimbawa kaini.

An iba sa mga estudyanteng ini hali sa mga pamilyang Tagalog o Ilonggo na mas pinili mag-irok sa Kabikulan dangan mas minidbid an saindang mga sadiri bilang mga Bikolnon. Susog sa historyador na si Norman Owen, an pamilyang Anson kan Cagsaua sagkod Baylon kan Pilar, Albay, duwa saná sa mga pamilyang nagdakit sa Albay kan nagbuskad an industriya nin abaka. Kun siring, si Eladio Anson asin Patricio Baylon na parehong nagklase sa Santo Tomas marhay na mga halimbawa kaini. Saro man na maray na halimbawa kaini sa Panganiban. Ipinahiling ko sa tesis ko na Tagalog an ginikanan kan saiyang pamilya—sa Hagonoy, Bulakan gikan an saiyang ama asin an pamilyang Panganiban, mantang sa Mauban, Tayabas (Quezon) man an saiyang ina asin pamilyang Enverga.  

Igwa man sainda na naging mga midbid na personahe sa kasaysayan kan satong nasyon. Namidbidan ta sinda nin huli ta sinda naging mga propagandista asin pusuanon na kritiko kan Unibersidad (urog na si Panganiban asin an saiyang “La Universidad de Manila” sa La Solidaridad), mga rebolusyonaryo na nagtumang sa kolonyal na gobyerno nin Espanya sa Pilipinas (arog ni Prieto), o kaya mga nagtumang sa mga Amerikano kan Filipino-American War, arog ni Ludovico Arejola. An iba man sainda nagtapsok sa pulitika pagkatapos mag-ayon sa propaganda o rebolusyon arog na sana ninda Bernardino Monreal na nagin inot na Pilipino asin elehidong gobernador kan Sorsogon puon 1902 sagkod 1907, si Tomas Arejola na nagin delegado kan Ambos Camarines sa National Assembly kan 1907, sagkod si Justo Lukban na nagin delegado sa Kongreso kan Malolos asin alkalde kan Manila puon 1917 sagkod 1920. Totoo man nanggad an sinabi kan Heswitang historyador na si John Schumacher—na dakula an nagin papel kan Unibersidad nin Santo Tomas, siring na kan mga Seminaryo, sa paghurma nin sentimyentong maka-nasyon sa mga estudyante kaini. An iba man, pinili an buhay nin sarong ordinaryong syudadano, alagad sinda mga lisensyado, (kun siring, mga ilustrado), na tuninong na sanáng nag-praktis kan saindang mga propesyon.

Dawa kita igwa na nin pirang mga pag-adal manungod sa pirang bistong personahe sa kasaysayan kan Kabikulan siring kan Bicolano Revolutionaries: Tomas and Ludovico Arejola ni Evelyn Caldera Soriano, “Promoting Un Bien Gobierno in Sorsogon” asin iba pang panurat manungod sa principalia kan Sorsogon ni Stephen Henry Totanes kun sain nya ipinamidbid si Bernardino Monreal, sagkod an sadiri kong pag-adal ki Panganiban, asbp., kadakol pa nanggad mga karakter sa satuyang kasaysayan na naghahalat pang madukhayan, maisaysay, maisurat, dangan maipabisto sa publiko. Siisay, halimbawa, si Justo Lukban? Ano an nagin papel nya sagkod kan tugang nyang si Vicente sa rebolusyon? Siisay an mga Camara kan Gubat? O an mga Rodriguez kan Daraga? O an mga Pimentel nin Daet? Sinda daw mga principalia kan saindang mga munisipalidad? An mga Abella kan Naga daw? Dawa igwa nin barangay asin kalyeng Abella sa Naga, haros mayo kitang aram manungod sainda. Kadakol pa nanggad kitang pwedeng adalan asin maisurat manungod sa satuyang kasaysayan kun saná kita danay na nagngangalas asin padagos na naghahapot. 

Dulot ko an artikulong ini kinda John Emil A. Alegre, Mary Joan A. Alegre, Clarice B. Trinidad, sagkod Marianne Oliveros, mga dayupot na katuod na nagkralase nin medisina sa Unibersidad nin Santo Tomas, siring man sa gabos na mga doktor, nars, asin sa gabos na frontliners na ngunyan nasa tahaw nin laban kontra pandemya. Dulot ko man ini sa mga abogadong danay na naglalaban sa ngaran nin katanusan.

.

Javier Leonardo Vitug Rugeria
Si Djai Rugeria (@djairugeria), sarong historyador sagkod katuwang na propesor sa Departamento nin Kasaysayan sa Unibersidad nin Pilipinas, Diliman. Tubong Naga, nagtapos sya nin Pilosopiya sa Ateneo de Naga University asin igwa nin Masterado sa Kasaysayan sa Ateneo de Manila University. Sya man an katuwang na kagtugdas nin #TBR by Javier and Marian, sarong inisyatibong nakabase sa Quezon City para sa mga parabasa sagkod mga mahihilig sa libro.

1 Comment

  1. Avatar

    Interesting read sir! Hapot ko lang din kung igwa kita impormasyon sa kung paano tigko-conduct si examenes ordinar sa medisina kaidto? Praktikal, pasurat, pataram, o halo kang gabos? Para sana sa kuryusidad kang sarong nag-agi man sa revalida. Salamat na maray, Djai!

    Reply

Submit a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Importanteng Paisi: An Magbikol Kita minatao nin galang asin nagmimidbid sa katalingkasan kan lambang kag-ambag na parasurat na makapaglahayag kan saiyang personal na ideya, opinyon, o panànaw, sa pagtubod na ini nakasusog saka nakagamot sa pag-adal, pagsaliksik, asin hararom na paghurup-hurop. An indibidwal na mga artikulo dai nagsasalming sa pangkagabsan na paninindugan kan Magbikol Kita.

Kag-ambag na mga Parasurat

Kenneth Isaiah Ibasco Abante

Khryss Arañas

Mae Diane Azores

Nephtaly Botor

Niles Jordan Breis

Luis Cabalquinto

Jethro Calacday

Greg S. Castilla

France Clavecillas

Christian Dy

Maria Leny Felix

Dennis B. Gonzaga

Jaya Jacobo

Jingjin 淨近

Victor John Loquias

Vic Nierva

Pen Prestado

Joseph Reburiano

Adrian V. Remodo

Aika Robredo

Ronald ‘Bong’ Rodriguez

Jenn Romano

Javier Leonardo Vitug Rugeria

Jay Salvosa

Sari Saysay

Jonas Cabiles Soltes

Kerwin Orville Tate

P. Francis Tordilla

Melba T. Vera Cruz

Ernie Verdadero

Magbikol Kita is published by

We create blogs, videos, websites, graphics, and social media content so you can engage customers online and offline. Visit Creative Coconut Ph for ideas and to contact us.

Resibihon an mga artikulo sa email

Magsubscribe sa mailing list kan Magbikol Kita. Resibihon an mga artikulo direkta sa saindong email.

An Magbikol Kita sarong adbokasiyang nagtutulod, nagpapararom, asin nagpapahiwas kan paggamit sa mga tataramon na Bikol sa online na kinaban. Orihinal ining sarong midyum nin paghiras nin kaaraman dapit sa lenggwaheng Bikol para sa mga nagtutukdo asin nag-aadal kan tataramon. An paghimo kan website na ini sarong lakdang nin pagpahiwas kan sakop asin abot kan Magbikol Kita tanganing magin sarong kamalig nin impormasyon para sa mga Bikolnon—asin mga buót makanuod kan tataramon—yaon man sinda sain sa bilog na kinaban. Madya na, Magbikol Kita!

Para sa mga buót maghiras nin mga artikulo, opinyon, suhestyon, asin iba pang buót nindong ipaabot samuya, mag-email sa [email protected] o imessage kami sa contact form sa ibaba.

An ortograpiya asin istilo sa lenggwahe na ginagamit kan Magbikol Kita nakasusog sa ginagamit kan Mother Tongue-Based Multilingual Education (MTB-MLE) kan Departamento kan Edukasyon. Ini tanganing an anuman na maipublikar sa idea hub na ini pwedeng magamit kan mga eskwela, urog na sa mga pampublikong eskwelahan.

I-message sana kami para sa mga hapot o anuman na buót nindong ipaabot sa samuya.

6 + 2 =

Magbikol Kita © 2021 Reserbado an gabos na karapatan