Monday, May 23, 2022, 4:11am

Uno bayâ an financial literacy?

Published on Sunday, August 09, 2020, 11:01am

Nganang krisis, kadakol na naman na nagapabakal nin financial products arog san life insurance gamit ang terminong financial literacy. Baga ibig sabihon, bago mo sinda nangilalan, wara ka barang pagkaisi sa kwarta. Baga pag nangilalan mo na sinda kina nagbakal ka nin produkto ninda, financially literate ka na.

Bukon man ngamin na nasa trabaho nin pagpabakal ning financial products arug sadi ang gibo. Pero, para sa usad na propesyon na pagatiwalaan mo nin kwarta, dapat kadaklan, kun bukon ngamin, rasonable dangan responsable an pagpapabakal ning produkto, lalo kun dakulang kwarta an pinaga-iristoryahan.

Primero, an ibig sabihon san financial literacy, tatao ka magpa-inu-ino ning kwarta, dangan indi ka nasusula san liwanag nin tuga ning sobra-sobrang delihensya. An pinaka-obheto kan financial literacy dapat, su wara ka namamatian na makukusog na emosyon pag-abot sa kwarta. An financial literacy, simple man saná. Kapag nababayadan mo an mga obligasyon mo, indi ka nagagasto nin sobra sa kita mo, pirmi ka man nakakatagama para sa pangaipo nin ibang tawo, dangan pirmi kang ayo pasiguro para sa mga posibleng umabot na kadipisilan, financially literate ka.

Kun inurualdaw ka nang kikulit ning ahente, na baga wara ka na barang ginibong tama sa buhay mo kun wara kang health o life insurance, bukon financial literacy an gusto san tao na iyan para simo.

Likay kapag an pagturo nin financial literacy pirming ayo kaibang produkto. An angal namon na mga ekonomista sa posibleng problema didi, principal-agent problem. Ika, bilang principal, nagatiwala kan kwarta mo sa agent. Naglaláom ka baya na su agent, su ikarahay mo an gigibuhon. Pero, ta si agent ayo commission magsa-mahray ang kamutangan mo o indi basta magbayad ka, mas dakula an posibilidad na papabakalan ka ni agent nin mga produkto na indi mo man talaga ikarahay, o indi man talaga pinakamarahay para simo, kisa wara transaksyon na mangyari. Lain pa dyan su pag mahal an produkto, syempre mas dakula an commission ni agent.

Kaya importante na an financial literacy, maadalan sa eskwelahan, sa broadcast media, dangan sa iba pang independenteng paagi. Lalo ta bukon man barato an financial products arog san insurance, importante kuta na financially literate ka na bago ka maka-istorya na san mga nagpabakal ning financial products. Alangan man sabihan ka sa tindaan nin luxury items na magtipid ka saná! Syempre, pirmi nang an pasunod na financial literacy san nagatinda, bakalun mo su produkto ninda.

Sa puntong yadi, gusto ko man iduon sainyo na an financial literacy indi pwedeng iseparar sa realidad kan buhay. Kun kulang talaga an suweldo mo, kaiba sa financial literacy an pag-akò na para sa ibang tao, indi talaga magka-amo an kita sagod sa indi nagalangkaw an sweldo o kaya naga-baba an presyo nin mga babakalon. An financial literacy bukon mahika. Pag kulang, kulang. Indi magtubod sa aroganteng insulto san ibang financial coaches na “indi ka saná pauno tatao magbudget” kun dipisil man talaga ang buhay mo.

An financial literacy kaiba an bilog na aspektong pinansyal san buhay nin usad na tawo. Kaipuhan tatao kang iwasan an mga ikararaot san estado pinansyal mo—arog san bukon patas na patakaran para sa mga empleyado, dangan pagboto sa inkompetenteng mga politiko. Kapag an financial literacy bukon konektado sa social awareness, o pagigin maaram sa estado nin sosyudad, pirmi mong isipon na kasàlan mo kaya ka nagatios. 

Narumduman ko, su mga maestra ko sa MORMS, pirming lubong sa utang maski ngani bukon man mahal mabuhay sa probinsya. Pag inunga ko kun nyata pirming kulang an sweldo ninda, an simbag sakon, “Minsan kaya napapagasto para sa pamilya, ta ibibawi ko na saná su pirmi akong wara sa balay. Ayo pati mga kaipwan man bakalon para sa classroom.”

Ayo daw mangahas magsabi na mararaot na tawo an mga maestrang yadi? Siisay an ayo buót na magsabing financially illiterate pauno sinda kaya pirmi sindang baon sa utang? Makatabang an matanos na pagbadyet, pero an mas importante, matanos na polisiya para bukon surobra an oras ning trabaho nin mga maestro dangan maestra. An financial literacy dapat nakakatabang sa pagigin mas marhay dangan mas maugmang tao. Bukon financial literacy an pagigin manhid sa reyalidad san tawo, dangan pagka-warang-pagmakulog sa iba.

.

Christian Dy
Ekonomista sa buwis, investments, dangan komersiyo si Christian Dy. Pagsurat nin mga reporma sa ekonomiya an pigagibo nya ngana.

1 Comment

  1. Avatar

    Salamat sa pagkakarar sading punto na yadi ta ako sa kamaturan dara dara ko sagkod ngana ang sanit sa boot na piga akusar sakun na kuripot daw ako. Sa bilog kung buhay nagatubod ako na ang pag gastos nin uyon sana sa pigakita mo ukon man pagiging kuripot. Lalo na ta d ako nangutang para sana mag show off (maghanda sa birthday party para maging in sa mga “friends kuno”.
    Naogma ako sa nabasa kong paliwanag mo ta financial literacy palan talaga ang angal didtu sa ulay ko ng pigapractice na “live within my means”. Hindi naga gastos nin sobra sa income.

    Reply

Submit a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Importanteng Paisi: An Magbikol Kita minatao nin galang asin nagmimidbid sa katalingkasan kan lambang kag-ambag na parasurat na makapaglahayag kan saiyang personal na ideya, opinyon, o panànaw, sa pagtubod na ini nakasusog saka nakagamot sa pag-adal, pagsaliksik, asin hararom na paghurup-hurop. An indibidwal na mga artikulo dai nagsasalming sa pangkagabsan na paninindugan kan Magbikol Kita.

Kag-ambag na mga Parasurat

Kenneth Isaiah Ibasco Abante

Khryss Arañas

Mae Diane Azores

Nephtaly Botor

Niles Jordan Breis

Luis Cabalquinto

Jethro Calacday

Greg S. Castilla

France Clavecillas

Christian Dy

Maria Leny Felix

Dennis B. Gonzaga

Jaya Jacobo

Jingjin 淨近

Victor John Loquias

Vic Nierva

Pen Prestado

Joseph Reburiano

Adrian V. Remodo

Aika Robredo

Ronald ‘Bong’ Rodriguez

Jenn Romano

Javier Leonardo Vitug Rugeria

Jay Salvosa

Sari Saysay

Jonas Cabiles Soltes

Kerwin Orville Tate

P. Francis Tordilla

Melba T. Vera Cruz

Ernie Verdadero

Magbikol Kita is published by

We create blogs, videos, websites, graphics, and social media content so you can engage customers online and offline. Visit Creative Coconut Ph for ideas and to contact us.

Resibihon an mga artikulo sa email

Magsubscribe sa mailing list kan Magbikol Kita. Resibihon an mga artikulo direkta sa saindong email.

An Magbikol Kita sarong adbokasiyang nagtutulod, nagpapararom, asin nagpapahiwas kan paggamit sa mga tataramon na Bikol sa online na kinaban. Orihinal ining sarong midyum nin paghiras nin kaaraman dapit sa lenggwaheng Bikol para sa mga nagtutukdo asin nag-aadal kan tataramon. An paghimo kan website na ini sarong lakdang nin pagpahiwas kan sakop asin abot kan Magbikol Kita tanganing magin sarong kamalig nin impormasyon para sa mga Bikolnon—asin mga buót makanuod kan tataramon—yaon man sinda sain sa bilog na kinaban. Madya na, Magbikol Kita!

Para sa mga buót maghiras nin mga artikulo, opinyon, suhestyon, asin iba pang buót nindong ipaabot samuya, mag-email sa [email protected] o imessage kami sa contact form sa ibaba.

An ortograpiya asin istilo sa lenggwahe na ginagamit kan Magbikol Kita nakasusog sa ginagamit kan Mother Tongue-Based Multilingual Education (MTB-MLE) kan Departamento kan Edukasyon. Ini tanganing an anuman na maipublikar sa idea hub na ini pwedeng magamit kan mga eskwela, urog na sa mga pampublikong eskwelahan.

I-message sana kami para sa mga hapot o anuman na buót nindong ipaabot sa samuya.

4 + 2 =

Magbikol Kita © 2021 Reserbado an gabos na karapatan